De diverse lagere scholen en basisscholen in Boazum

Inleiding
Er was hier in vroeger eeuwen, zoals in elk dorp wel, een school onder de vleugels van de Hervormde kerk. Deze stond dan ook in de schaduw van het kerkgebouw, achteraan op het ‘Tsjerkhôfsein’. Eerst was er een schooltje aan de vaart, wat nu gedeeltelijk Tsjerkebuorren 6 is. Later werd er een schoolgebouwtje aan vastgebouwd, het linkergedeelte van Tsjerkebuorren 2. De oorspronkelijke school werd het Meestershuis.  In 1873 verhuisde de school naar een nieuw gebouw bij het Schoolplein, dat nu Altaplein heet. Het oude schooltje werd tot twee woningen omgetoverd. Nu is het een woning geworden waar een forse uitbreiding is aangebouwd.
Het gebouw aan het Altaplein is in 1975 afgebroken omdat er op een steenworp afstand een nieuw schoolgebouw was gebouwd aan De Pôlle. Daarin vestigden zich de twee toen nog bestaande scholen: de Openbare school en de Christelijke Emmaschool. De beide schoolgebouwen  waren of aan het eind, of gingen veel onderhoud vragen. Het heeft wel heel wat voeten in de aarde gehad, voordat het bestuur van de Bijzondere school  meeging in de doelstelling van de gemeente: voor beide scholen één gebouw. Net zoals het ook heel wat voeten in de aarde had, voordat de beide scholen tot één basisschool werden samengevoegd. Het feit dat er steeds minder leerlingen op de scholen zaten, dwong beide scholen tot samengaan. Nu staat er aan De Pôlle één gebouw voor één school.

De school onder de vleugels van de kerk en de openbare school.
In het boekwerkje van Philippus Breuker vinden we de geschiedenis van het onderwijs in Boazum tot ongeveer de Jaren 60. Dit, omdat zijn boek in 1967 werd uitgegeven, als nummer 108 in de reeks van de Kristlik Fryske Folksbibleteek van Uitgeverij A. J. Osinga te Boalsert. Hierin is de geschiedenis van deze school uitgebreid beschreven.
In de periode 1873 – 1975 stond de openbare lagere school aan het plein in het dorp. Vóór die tijd stond de school nog dichter in de schaduw van de kerk: in de huizen Tsjerkebuorren 2 – 6. Nog heel lang na 1873 prijkten boven de deur van nr. 4 de veren welke aangaven dat hier onderwijs werd gegeven. Zie de foto.

De oudste school in Boazum. Hier zijn het al woningen. Naar verluidt is het linker gedeelte de school geweest. Daar zie je de veren in de ruit boven de deur staan. Later is het rechtergedeelte school geworden.

In de verslagen van Burgemeester en wethouders van Baarderadeel van januari 1873 lezen we dat het toenmalige hoofd van de school verlof vraagt om tijdens de overgang van de oude school naar de nieuwe, zolang les te geven in het Kosterijgebouw. Dat is het huidige Tsjerkebuorren 8. In die tijd was dat van de kerk en onderdeel van de kosterswoning, nu Tsjerkebuorren 10.

 

Een foto die tussen 1907 en 1910 genomen is:de ramen hebben nog ronde bogen en de voordeur van school staat nog aan deze kant. Daarnaast staat de vorige onderwijzerswoning en aan het eind van de straat is de fonkelnieuwe slagerij te zien.
Juf Janke Dijkstra 25 jaar juf aan de lagereschool 1909

In 1913 is deze school verbouwd. In de muur aan de pleinkant werd de deur verwijderd en de ramen aangepast. De voordeur werd verplaatst naar de zijkant van de school, waar een ruime hal kwam, met een ruimte tussen de twee klaslokalen in. Op de onderstaande bouwtekening is goed te zien hoe het resultaat er uit kwam te zien.

Het plan voor de verbouwing van de Openbare school in 1913. Links staat de oorspronkelijke school. Duidelijk is te zien dat de leerlingen van de achterste klas door de voorste moesten om in hun eigenklas te komen. In de ‘Bestaande doorsnede’ van de school staat links die deur ingetekend. Aan de rechterkant van de bouwtekening staan de tekeningen van de verbouwde school. In dikke zwarte lijnen is de nieuw situatie ingetekend. Het tweede lokaal heeft een eigen ingang gekregen. De gang met de entree van de oude school is als het ware naar het midden verschoven. Aan de tekeningetjes van de voorgevels (de bovenste tekeningen) kun je de uiterlijke veranderingen duidelijk zien.

 

Rechts de openbare lagere school, met links de oorspronkelijke onderwijzerswoning. De foto is in 1928 genomen vanaf het toenmalige schoolplein (nu: het Altaplein). Hier zie je dat de toegangsdeur verdwenen is. Die was verhuisd naar de nieuwe aanbouw van 1913.

Het schoolgebouw heeft een eeuw en twee jaar volgemaakt: in 1975 is Dûbelspan in gebruik genomen en kon de oude school worden afgebroken. Schelte Jonkman heeft met enkele  momentopnamen de afbraak vastgelegd.

De afbraak is begonnen. De dakpannen zijn al verwijderd. Foto’s Schelte Jonkman
Het voorportaal van de school, dat in 1910 werd bijgebouwd en waar volgens Philippus Breuker ook binnengymnastiek gegeven werd

 

De plek waar de school stond. Het ‘rugzakhuis’ achter de boom is naderhand gebouwd. Op deze plek stond voorheen de garage. Die vormde de verbinding tussen school en huis. Het dak van de garage ‘hing’ als het ware tussen muren van de school en de woning.

De Christelijke school vanaf 1904

In 1890 werd de ‘Vereeniging voor Christelijk Onderwijs” in Boazum opgericht. Het duurde een jaar of veertien voordat er ook daadwerkelijk sprake kon zijn van een schoolgebouw. Toen de Christelijke school in 1904 haar eigen gebouw kreeg, begon het als een eenklassige school. Die zetelde in het pakhuisdeel van het gebouw op It Amelân, bij de bocht van de Bozumer Vaart naar het spoor, naast het huis van nu Foppe en Hetsche Boonstra. Ook het hoofd van de school woonde onder dit dak, terwijl een deel van het woongedeelte ook nog werd verhuurd. Juni 1906 werd er een bouwvergunning afgegeven voor het gedeeltelijk verbouwen van een pakhuis tot tweede schoollokaal. Hieronder volgen de toestand voor de verbouwing en nieuwe situatie.

Dit is het oorspronkelijke plan: in feite ’n éénkamerwoninkje (rechts), een tweekamerwoning (links) en al een klaslokaal (rechtsboven) met ingang. De linkerwoning had de bedstede in de keuken, naast het privaat. Rechtsboven de ingang van het schoollokaal.
En dit is de plattegrond van het gebouw na de verbouwing. De keuken en het kamertje van de linker woning is opgeofferd voor het tweede lokaal. Aan de rechterkant is een aanbouw gezet voor drie toiletten voor het klaslokaal: privaat, jongens en meisjes. Het linkerlokaal lijkt wel wat geïsoleerd, zonder deuren. Links is voor de kamer een keuken met bedstede gebouwd, met een gangetje naar buiten met een bergplaats. Daar kon het hoofd van de school wonen. De woonkamer rechts kon worden verhuurd.
Het Christelijke school gebouw dat op It Amelân stond. Hier werd tot in 1922 lesgegeven. Dat jaar verhuisde de school naar het begin van de Waltawei.
Schaatswedstrijd op de Bozumer Vaart, langs de Appelhof. Op de achtergrond het gebouw waarin de Christelijke school tot 1922 gevestigd was. Duidelijk is de toiletaanbouw te zien.

De Christelijke school kreeg in 1922 een eigen schoolgebouw aan het noordelijke begin van de huidige Waltawei.

De nieuwe Emmaschool aan de Waltawei.

De plattegrond van de nieuwe school. Behorend bij de bouwvergunning van 11 september 1922. De school is er wel op vooruit gegaan! twee ruime klaslokalen, Toiletten (linksvoor) en een bestuurskamer, rechtsvoor. Daar was een kast in, half achter de schouw en er was daar ook een trap naar de zolder.

De Hoofdstraat (met een ’t’!) vanuit het noorden, met links de nieuw gebouwde school. Gezien de jonge boompjes is de ansichtkaart vrij snel genomen nadat de school was gebouwd.

Het oprichtingsbestuur van de school voor Christelijk Onderwijs gezeten achter de nieuwe school. Dit bestuur is ook vereeuwigd op de plaquette die als eerste steen in e gang van de school aan de muur hing.

 

De plaquette, die oorspronkelijk in de gang van de school hing, als eerste steen van de nieuwe school.
De Emmaschool op Waltawei 9, opgericht in 1922. De foto is van juni 2020

Toen het schoolbestuur en daarmee de school, in 1990 honderd jaar bestond, werd dat op een theeblad verbeeld met de drie gebouwen waarin het onderwijs in die periode werd gegeven. Van het gebouw aan de Bozumervaart (linksboven) werd de achterzijde  in het hout gebrand, omdat daar de klassen in het gebouw lagen, zie de bouwtekeningen hierboven.  Vervolgens het schoolgebouw aan het begin van de Waltawei en tenslotte Dûbelspan, met het vijfde pyramide dak in het midden, omdat daaronder het derde lokaal van de bijzondere afdeling van de tweelingschool was gevestigd. Daarmee werd het  eeuwfeest van het bijzonder onderwijs in Boazum treffend verbeeld.

Het dienblad dat bij gelegenheid van het eeuwfeest aan het schoolbestuur werd overhandigd.

 

Het moment dat het dienblad in 1990 werd overhandigd. Op de foto: directeur Jacob Anema, Ant Wiersma, Dearsum en Wout Merkus Boazum

Dûbelspan.

Het nieuwe gezamenlijke schoolgebouw op De Pôlle.

Vanaf 1975 hebben we op De Pôlle de tweelingschool Dûbelspan. Het gebouw waarin zowel de Openbare school als de Emmaschool ondergebracht werd.
De school aan het Altaplein is toen afgebroken, De oorspronkelijke Emmaschool voor Christelijk onderwijs op de Waltawei is sindsdien een woning geworden, waarin ook een particuliere Muziekschool is gevestigd.
Toen de Basisschool zijn intrede deed,  kregen de kleuters van de bijzondere afdeling een nieuw lokaal onder het vijfde puntdak tussen de vier daken in. De kleuters van de openbare basisschool bleven in de kleuterschool naast Dûbelspan, dat sinds de jaren tachtig van de vorige eeuw voor alle kleuters functioneerde.

Dûbelspan met rechts het vijfde torendak voor de kleuterruimte.
Voorheen de Openbare basisschool, met links It Krobbehonk.
En dit is voorheen de bijzondere school. Samen vormen ze nu de Basisschool. Onderdeel van de scholengemeenschap ‘De Gearhing’

Actuele veranderingen in het plaatselijk onderwijs.

– In ±1995 zijn de scholen samengevoegd omdat de beide Boazumer schooltjes individueel kans liepen te worden opgeheven, wegens een te klein aantal leerlingen. Samen stonden ze sterk.
– Sinds ±2020, werkt Dûbelspan samen met de Openbare Basisschool De Fôlefinne in Easterwierrum en met de Pikeloer in Wiuwert. Om zo voor de drie scholen voldoende leerlingen te behouden.
– De veranderingen binnen de basisschool stapelen zich de laatste tijd op. Hier op het platteland gaat de ondergrens van de minimale schoolgrootte een woordje meespreken, of liever: tegenspreken. Langzaam maar zeker bleek dat van de drie scholen hier in de omgeving zeker twee (De Pikeloer in Wiuwert en de Fôlefinne in Easterwierrum) onder het bestaansminimum van leerlingen zouden gaan zakken. Daarom werden er plannen gesmeed om een streekschool op te richten die centraal tussen de drie dorpen moet komen te staan.
– Dat plan komt voor de Pikeloer in Wiuwert te laat, omdat die per 1 september 2022 onder het noodzakelijke aantal kinderen was gezakt om te kunnen blijven bestaan. Zodoende zijn per die datum Dûbelspan en De Pikeloer samengegaan onder de naam ‘De Bûtensprong’. Daarvoor wordt het gebouw in Boazum onder meer uitgebreid met een Buitenlokaal en het werklokaal van de conciërge wordt weer leslokaal. Er is achter de school een blokhut gebouwd voor het materiaal van de Conciërge.

De nieuwgebouwde blokhut achter de school

Het plan voor de streekschool tussen Wiuwert-Britswert, Easterwierrum en Boazum is daarmee niet van de baan. Dat heeft alleen meer voeten in de aarde, voordat het uitgevoerd kan worden. Daar wil Easterwierrum met graagte aan meewerken.

Deze drie scholen zaten in een samenwerkingsverband tussen een aantal basisscholen in de omgeving: ‘De Gearhing’. Een samenwerkingsverband van basisscholen uit het voormalige Littenseradiel en de Zuid Westhoek van Fryslân. Dit bleek het niet te kunnen bolwerken. Daarom is de Gearhing gefuseerd met  de ‘Stichting voor Openbaar Onderwijs Odyssee’ in Sneek en omstreken. Dit nieuwe verband heeft de naam: ‘KyK’ gekregen. Dit staat voor ‘Krêft yn Kollektyf’.

Met de administratieve veranderingen en het samengaan van de scholen in Boazum en Wiuwert hebben er ook enkele bouwkundige veranderingen plaatsgevonden. Zo is er op het schoolplein een nieuw buitenlokaal gerealiseerd, waar de kinderen in de buitenlucht les kunnen krijgen.

Het nieuwe buitenlokaal

Hopelijk zijn het maatregelen waardoor het onderwijs in Boazum behouden blijft.  Het is een belangrijk argument om in dit dorp de blijven  c.q. te komen wonen.

Bronnen:
Ph. H. Breuker – Skoalmasters fan Boazum, Boalsert, 1967
J.J. Lanting – Tusken Havens en Pôlle, Oosterend, 1990
Bouwtekeningen van de diverse  scholen zijn afkomstig van bouwvergunningen van de v.m. gemeente Baarderadeel en uit het archief van Tresoar.
Foto’s uit het archief van Frans Tolsma, van Schelte Jonkman en Hessel Fluitman