Hoofdstuk 13 Naschrift: resultaten en een berichtje van buiten Boazum!
Aan de hand van dit kaartje kunnen we concluderen, dat de Gemeente zich een doel had gesteld en dat maar heel gedeeltelijk heeft uitgevoerd: Er zijn ‘maar’ 27 huisnummers afgebroken van de 64 gebouwen die gepland waren om aan te kopen en te laten verdwijnen. Dat betekent dat 37 huizen behouden zijn. Een niet onaanzienlijke hoeveelheid! Dat komt vooral doordat er vanuit het dorp en Monumentenzorg verontwaardigde protesten kwamen, waardoor de gemeente uiteindelijk genoodzaakt was om haar plannen drastisch te herzien. Ze kwamen er daardoor niet meer aan toe om ook de huizen aan de Tsjerkebuorren af te breken. Plus dat er aan het begin van De Havens de huisnummers 3 en 4 weliswaar wel waren opgekocht en drastisch, maar in de oude stijl, werden gerestaureerd. De Havens 5, 7, 6 en 8 ontsprongen daardoor ook de dans. Ook langs de huidige Tryntsjebuorren was het resultaat voor het dorp heel gelukkig te noemen. Alleen aan het begin, vanaf De Havens gezien, zijn de groentewinkel, rechts van de Tryntsjebuorren en op de hoek met De Havens het pakhuis en woninkjes verdwenen. De woonboerderij, nu nog met ‘slechts’ nummer 2, herbergde vier gezinnen en nu nog één, maar het staat er nog! Alleen de aanpalende schuur bij de woonboerderij heeft de geest gegeven: Lau Venema heeft die eind jaren ’70 gesloopt om zo meer ruimte voor zijn woning, de complete boerderij, te krijgen. Het huis en de werkplaats van de vroegere Boazumer huis- en kunstschilder Ate de Vries zijn gelukkig gespaard gebleven, evenals Tryntsjebuorren 11, de woning die vast zit aan Waltawei 16!
De gemeente was blijkbaar alsnog tevreden met dit resultaat: alleen De Havens en het Altaplein zijn daardoor volgens gemeentelijke maatstaven ‘opgeknapt’. Ten koste van de oude streekjes op die plekken! Een van de doelstellingen was om langs de Boazumer Vaart een doorgaande straat aan te leggen. Dat is uiteindelijk ook verwezenlijkt. Ten koste van het eeuwenoude stratenpatroon.
Het feit dat er in die periode slechts 17 woningen zijn gebouwd in plaats van de 27 die verdwenen zijn, is en blijft een pijnlijke zaak. Daardoor was het inwonertal van het dorp behoorlijk verminderd. De leefbaarheid in het dorp ging daaroor ook achteruit. De lagere overheid zal daar tegenin brengen, dat er door de hogere overheid bepaald was dat er in een afhankelijk dorp jaarlijks maar een enkele woning mocht worden gebouwd… Dat kwantum woningen van ongeveer één per jaar was bedoeld om het dorp successievelijk uit te breiden, niet om het verlies van de afgebroken woningen op te vangen. Daar had wel meer aandacht aan besteed kunnen worden! Dat gegeven stak de toenmalige bestuursleden van Doarpsmienskip verschrikkelijk, elke keer weer als deze tijd ter sprake kwam. Datzelfde patroon van beperkt bouwen zagen we ook bij het volbouwen van It Oerd en Blaukeesje: in eerste instantie werden er wel snel een aantal woningen gebouwd, om de Dokterswoning ‘te bereiken’, maar met het aantal woningen dat toen werd gebouwd, kon achteraf over de jaren ook worden ‘uitgesmeerd’ tot gemiddeld wel ééntje per jaar!
Samenvattend:
Nadat de huisjes aan het water waren afgebroken, waar nu de tuinen van Kruger en Fluitman zijn, werd in de loop van de Jaren ’60 al een aantal huizen opgekocht. Vooral aan het toenmalige schoolplein en de woningen van It Amelân. Vanaf dat moment groeide de weerstand in het dorp daadwerkelijk. Dankzij berichten in de Doarpsskille, het oprichten van de stichting ‘Ús doarp wol libje’, protestbrieven naar de gemeente en uiteindelijk de bezwaren van Monumentenzorg, kwam de sanering van het dorp tot stilstand. Zoals gezegd: in feite heeft het ‘slechts’ tot resultaat gehad dat It Amelân is verdwenen en De Havens werd doorgetrokken naar de Waltawei. Daarnaast werd het aangezicht van het Altaplein bij de kerk ‘gemoderniseerd’.
Niet alleen in Baarderadeel woedde de kaalslag van woningen en de ‘fertúteazing’ van het straatbeeld. In het boekwerk van de Provinciale Planologische Dienst: De Ruimtelijke Ontwikkeling van het Friese Platteland” uit 1966 wordt aangegeven dat na 1950 de bevolking op het platteland behoorlijk verminderd was door het vertrek van vooral jeugdigen. En dat dit vooral te zien is in de kleine dorpen. Daarnaast bleek dat de woningen in de dorpen voor 20% uit verouderde één- en tweekamerwoningen bestaat! Reden om die woningen te vervangen. Door de schaalvergroting in de maatschppij, dolven de kleinere dorpen op allerlei gebieden het onderspit. Dorpen met minder dan 1500 inwoners verloren langzaam maar zeker de benodigde levensvatbaarheid. Dat zijn dus de afhankelijke dorpen. Dankzij deze kille cijfers, was ook Bozum, met 500 inwoners ingedeeld bij de ‘verliezers’. Opruimen en met mate vervangen was voor hen het parool. In de laatste alinea staat, ’ter geruststelleng’ dat de afhankelijke dorpen zich best verder mogen ontwikkelen, als het centrumdorp zich voldoende heeft ontwikkeld. En voor ‘Spontane ontwikkeningen’ zal ruimte moeten blijven. Nietszeggende opmerkingen… In het eerder genoemde boekje “Om het gezicht van Friesland” uit 1975 werd -achteraf- hevig te keer gegaan tegen deze kaalsag die overal in Friesland woedde. Zij geven vele voorbeelden van plekken waar de oude huisjes werden afgebroken en waarvoor moderne, niet passende bebouwing voor in de plaats kwam. In de eerste weken dat wij hier woonden aan het Altaplein, werd mij dat ook woedend ingepeperd.
Ter compensatie hebben wij in de huiskamer een oude foto staan van de situatie zoals het op dit plekje was.
Toegift: Niet alleen gemeentelijke sanerende activiteiten in Boazum, maar ook in andere dorpen van de gemeene! Bijvoorbeeld in Oosterlittens.
Dat er ook in de andere dorpen van Baarderadeel werd gesaneerd, blijkt wel uit herinneringen van Romke Toering in 2010, welke hij in De Keatsfreon van 2011 beschreef. Vergelijkenderwijs met zijn vakantiedorp in Zuid Frankrijk schrijft hij over de gebeurtenissen rond 1960-1970 in zijn eigen dorp: De herinneringen en de realiteit in Zuid Frankrijk wervelen door elkaar heen:
dreech mei in twaddehâns stôk.
Enzovoort.
Jeugdherinneringen van Romke Toering, een ‘niet zo willekeurige’ dorpsjongen uit Easterlittens. Met een waarschuwende opmerking dat het zo ook in Fryslân zou kunnen komen. Daar had hij gelijk in. De sanering vond dus echt in meerdere dorpen in Baarderadeel plaats en verder in heel Friesland.
Bijlage, de lijst van de 64 woningen die zouden verdwijnen
De los van de saneringsgedachte, maar al eerder aangekochte huizen:
123, 124 en 125 ter plaatse van It Heech, waar nu de parkeerplaats achter het Doarpshûs is.
76-77 tpv de achtertuinen van Altaplein 6/8
De geplande lijst:
70 tpv Altapein 2/4
71 tpv Altapein 2/4
72 tpv Altapein 2/4
83 – Tsjerkebuorren 4
94 – De Havens 7 – 9 (nu het grasveldje op de hoek van De havens en Tryntsjebuorren)
104 – De winkel tegenover Tryntsjebuorren 1 (nu ook grasveld naast De Havens 9)
105 en 106 – v.m. Emmaschool,vormde één gebouw, samen met
107 en 108 – de v.m. meesterswoning van de Emmaschool.
109 – It Amelân (de nummers 109 – 112 zaten ook onder één dak)
110 – It Amelân
111 – It Amelân
112 – It Amelân
113 – It Amelân (113, 114 en 115 waren ook één gebouw)
114 – It Amelân
115 – It Amelân
132, 131 – was één gebouw, dat stond tussen De Havens 16 (Fam. Scholtanus en He Havens 27, (Anne en Ellie Kamstra).
135 – De Kamp 4
136 – De Kamp 4 (135 en 136 vormden ook één gebouw. Dit is achteraf weer verkocht).
In 1969 aan te kopen:
65, 64 en 66 – en de achterliggende ruimte met het pad naar de Tsjerkebuorren (nu Altaplein 6 & 8)
68 – Stond in het gras vóór Altaplein 2 en 4 (inclusief nr:
69)
116 – It Amelân (boerderij Cuperus)
117 – It Amelân (boerderij Cuperus)
131 – ligt nu ‘onder’ de bestrating van De Havens, (vóór De Havens 16)
Hier ligt de scheiding tussen wel en niet aangekocht en afgebroken.
De volgende woningen zijn niet meer aangekocht en zeker niet afgebroken, behalve als het er bijstaat.
74 – Tsjerkebuorren 18
87 – De Havens 3 (gerestaureerd)
127 – De Havens 19 (samen met 128 van de Familie Wynia)
128 – Ook de Havens 19,
In 1970 aan te kopen:
55 – Dr. Miedemastrjitte achter 8 (Nog wel aangekocht en afgebroken: de schuur, voorheen de steenhouwerij)
89 – De Havens 4 (en gerestaureerd).
90 – De Havens 6 (werd jaren later door Freerk Andree aangekocht en bij 4 gevoegd).
93 – De Havens 8 (Foppe & Hetsche).
99 – TryntsjeBuorren 2, vormde één geheel met 100 – 101 en 118 en 119.
100 -TryntsjeBuorren 2
118 – TryntsjeBuorren 2
119 – TryntsjeBuorren 2
In 1971 aan te kopen:
44 – Tryntsjebuorren 6 & 8
46 – Waltawei 16 (achterse deel)
97 – Tryntsjebuorren 3 (de schuur van Klaas van den Berg, werd nog wel aangekocht en
afgebroken)
102 – Tryntsjebuorren 11 (met schuur)
103 – Tryntsjebuorren 11
In 1972 aan te kopen:
75 – Tsjerkebuorren 18
78 – Tsjerkebuorren 10
79 – Tsjerkebuorren 12
80 – Tsjerkebuorren 08
88 – De Havens 6 (is naderhand bij De Havens 4 getrokken)
In 1973 aan te kopen
57 – Dokter Miedemastrjitte 4 (aangekocht en gerestaureerd)
58 – Dokter Miedemastrjitte 2 (aangekocht en gerestaureerd)
61 – De openbare school, was al eigendom en werd in 1975 afgebroken
120 – De Gereformeerde kerk (Werd uiteindelijk door de gereformeerde gemeenschap zelf afgebroken)
122 – It Heech 1 (Lolkje en Sieb Wijnia)
123 – De werkplaats van Wijnia
In 1974 te verwerven:
81 – Tsjerkebuorren 2
84 – Tsjerkebuorren 6
86 – De Havens 1 (brandde af in 1971 en werd herbouwd)
92 – De Havens 7
126 – De Havens 25 (zat onder één dak met De Havens 23)
129 – De Havens 23
131 &
132 – Vormden samen het gebouw tussen De Havens 16 (Familie Scholtanus) en De Havens 27 (Familie Kamstra)
133 – De Havens 16
134 – De Kamp 2
Vanaf 1970 is dus niets meer van de lijst aangekocht, op de twee schuren in het centrum van het dorp na. Alle huizen die de nieuwe huizen, dat zijn de Havens 9 – 17 en 14 en 12, in de weg stonden en het verlengde van het nieuw aan te leggen stuk van De Havens, waren voor die tijd al verdwenen.
Geraadpleegde Bronnen:
– Het archief van de Gemeente Baarderadeel over de Sanering van het dorp Boazum, 1962 – 1977.
– De Provinciale Planologische Dienst in Friesland – ‘De Ruimtelijke ontwikkeling van het Friese Platteland’ – Leeuwarden Juni 1966.
– De Kommissie van het Fries Genootschap – ‘Om het gezicht van Friesland’ – Leeuwarden 1975
– Doarpsmienskip Bozum – Notulenboek van de Jaarvergaderingen bijgehouden van af 1966 t/m 1991.
– Diverse artikelen in de Doarpsskille uit de jaargngen van 1970 – 1987.
– De Keatsfreon 2011 – Franeker 2011
– Foto’s uit het foto archief van Frans Tolsma, behalve waar anders aangegeven staat.
Mijn grote dank bij het maken van deze vervolgserie gaat uit naar:
– Philippus Breuker, die me op het spoor van diverse ontwikkelingen zette.
– Het Streekarchief ‘De Tiid’ in Bolsward voor het beschikbaar stellen van vele gegevens over de Sanering in Boazum.
– Teatske Lanting, Frans Tolsma en Herre Atsma, Zonder de onontbeerlijke hulp en correcties van de medeleden van de commissie Âld Boazum zouden veel namen en verhalen van en over de toenmalige bewoners in het dorp niet of met fouten zijn opgenomen.
– En natuurlijk: altijd weer naar Marian. Zij zorgt voor het frame waarbinnen ik het kan doen.